Musée des Arts Contemporains de la Fédération Wallonie-Bruxelles

Jacques Charlier. Schilderijen voor iedereen

Toen het MAC’s aan Jacques Charlier voorstelde om een grote tentoonstelling aan hem te wijden, was het ironische antwoord een reclameslogan: schilderijen voor iedereen! De expositie functioneert als een jukebox waarin de bezoeker kan kiezen tussen ‘Italiaanse schilderijen’, ‘fractale schilderijen’ en ‘ongehoorde schilderijen’. Charliers bedoeling? De schilderkunst het vuur aan de schenen leggen en door dit ‘radicale eclecticisme’ ontkomen aan wat de markt wil, namelijk dat kunstenaars altijd dezelfde ‘hits’ tonen. Zijn werkwijze? Karikatuur en pastiche als billenkoek voor de kunstwereld. Zijn devies ? Wie liefheeft, spaart de roede niet – want de schilderkunst boeit Charlier evenzeer als ze hem ontgoochelt.

De tentoonstelling in het MAC’s

Deze tentoonstelling is een mooi monografisch eerbetoon aan een van de grote Belgische hedendaagse kunstenaars. Ze brengt een vijftigtal recente schilderijen samen, naast enkele karikaturen, een video uit de jaren 1970 en een onuitgegeven installatie die in de vierkante zaal van het MAC’s wordt opgesteld. Het gaat om een kamer met een optische illusie, geïnspireerd door de kamer die de Amerikaanse oftalmoloog Adelbert Ames in 1946 uitvond en die Jacques Charlier door het museum heeft laten bouwen om er schilderijen in tentoon te stellen. Met deze installatie, die wat aan een kermisattractie doet denken, illustreert Jacques Charlier de hypothese dat de kunstgeschiedenis op een systeem van illusies berust.

Volgens hem dwingt de kunstwereld ons om de artistieke actualiteit te zien doorheen een forced perspective dat de realiteit, en dus ook de échte kunst, vervormt. Vanuit dit kritische standpunt bekeken, is een kunstenaar dus niet noodzakelijk “groot” omdat hij goed in de kunstmarkt ligt of populair is in de media. Het is deze waan, deze manipulatie, zelfs “complot” volgens sommige tegenstanders van de hedendaagse kunst, die de schilder-vervalser met zijn Ames-kamer wil afbreken, om ons opnieuw te leren kijken.

Jacques Charlier, historisch kunstenaar

Jacques Charlier begon zijn carrière aan het begin van de sixties door zich meteen aan te sluiten bij de grote kunststromingen uit die periode, waaronder de popart. Met zijn vijftien jaar oudere kompaan Marcel Broodthaers, een erfgenaam van het surrealisme, paste hij de Amerikaanse avant-garde die de Parijse galeries overspoelde, op een conceptuele en analytische wijze aan de Belgische identiteit aan. Samen met Broodthaers bezocht hij de bekendste Belgische galeries, die volledig van de minimale en conceptuele kunst waren doordrongen. Hij leerde er Kosuth, Toroni en Buren kennen en smeedde vriendschapsbanden met hen.

Vanaf 1975 zette Charlier zijn weg op z’n eentje voort. Hij ontmoette de jonge tentoonstellingscommissaris Jan Hoet, met wie hij zijn hele loopbaan lang samenwerkte. Charlier nam in 1986 deel aan de legendarische tentoonstelling Chambre d’amis in Gent, waar zijn “Chambre d’ennemis” een van de meest opgemerkte installaties was. Werken van Charlier bevinden zich in het museum van Oostende, het SMAK en het MUHKA, alsook in Frankrijk, Duitsland, Nederland en Luxemburg. Hij was een van de Belgische kunstenaars die in Herford werden uitgenodigd in het museum dat door de bekende Vlaamse curator werd geleid, en hij was ook aanwezig op diens laatste tentoonstelling in Geel kort voor zijn dood.

Het parcours van Charlier herinterpreteert de hele kunstgeschiedenis, gebruikmakend van alle mogelijke uitingen van de actuele kunstschepping, ongeacht het medium. Charlier, die al snel als de kunstenaar van de institutionele kritiek gold, stelt met veel zwarte humor en tal van verdraaide voorstellingen de hele kunstwereld ter discussie. Als een veelvraat eigent hij zich alle media toe: schilderkunst, karikatuur, fotografie, schrift, stripverhaal, beeldhouwkunst, muziek, video, installatie... Hij doet zich graag als een flamboyante figuur voor en speelt volop met de codes van de reclamewereld en de media.

Als grote fan van Warhol maakte hij, “in de trant van”, het zeefdrukportret van Plastic Bertrand, aan wie de Amerikaanse ster beloofd had zijn portret te vervaardigen. Jacques Charlier is tegelijk een typisch Belgische kunstenaar én een niet te categoriseren experimentalist die altijd aan de spits staat en tijd noch grenzen kent